دوستدار گیاهان

نام علمی: Mentha

نام فارسی: نعنا

نام لاتین تیره: Lamiaceae
نام فارسی تیره: نعناعیان

نام انگلیسی: Mint

نعنا گیاهی است از رده دولپه ای های پیوسته گلبرگ که سردسته تیره نعناعیان و از سبزی های خوراکی است. این گیاه تمام اسانس ها و خواص پونه را دارد؛ ولی برگ هایش کرک کم تری دارند و بریدگی های کنار برگ های آن بیش تر از پونه و اسانس آن نیز ملایم تر است. نعنا گیاهی است با ریشه هوایی و ساقه های مستقیم و چهارگوش ، و برگ های آن به طول 3 تا 5 سانتی متر ، متقابل ، نیزه ای یا دوکی است ، حاشیه ی آن دارای بریدگی های عمیقی است ، بریدگی های کناره آن نوک تیز است. کرک برگ های نعنا کم است. نعنا سبز معمولادر سرتاسر جهان کشت می شود. این گیاه در نواحی شمال ایران و اطراف تهران به حالت وحشی و پرورشی می روید.

انواع گیاهی نعناع

     نعنای آبی – یا نعنای مرداب

    نعنای وحشی – یا نعنای ژاپنی

    نعنای آسیایی

    نعنای استرالیایی - نعنای رودخانه

    نعنای کانادنسیس

    نعنای سروینا - پونه هارت

    نعنای برگاموت – نعنای لیمویی

    نعنای کریسپاتا - نعنای برگ چین دار

    نعنای کونینگامی

    نعنای داهوریکا -

    نعنای باریک - نعنای دیمنیکا

خصوصیات گیاهشناسی:

گیاهی علفی و چندساله است. اندام های هوایی آن تحت تأثیر سرمای زمستان خشک می شوند ولی اندام های زیرزمینی (استولون ها و ریزوم ها) زنده بوده و فعالیت خفیفی دارند. ضخامت ریشه ی این گیاه حدود 3 تا 4 میلیمتر است. ریشه رست ها (استولون ها) و ریزوم ها دارای گره های متعددی است که محل رویش ریشه های باریک و در نتیجه تشکیل گیاهان کوچک در اطراف پایه ی مادری می باشند. اندام های زیرزمینی آن به رنگ سفید، نازک و به طول 5 تا 20 سانتیمترند. ریشه ی آنها چندان عمیق نیست و به صورت پراکنده در سطح خاک قرار دارند. 

این گیاهان دارای ساقه های چهارگوش و به واسطه وجود آنتوسیانین ها در آنها، به رنگ بنفش دیده می شوند. طول ساقه متفاوت بوده و به شرایط قلیمی محل رویش گیاه بستگی دارد و بین 30 تا 100 سانتیمتر است. قسمت بالایی ساقه نسبت به قسمت پایینی از انشعاب های بیشتری برخوردار است. 

در این گیاه، برگ ها بلند به طول 3 تا 9 سانتیمتر و عرض 1 تا 3 سانتیمتر، بیضی شکل، پهن، در کناره ها درندانه دار و به رنگ سبز تیره به صورت متقابل مشاهده می شوند. رگبرگ ها به رنگ آبی و در پهنک برگ دارای انشعاب های فراوانی هستند. حفره های محتوی اسانس در هر دو طرف برگ وجود دارند. 

گل ها به رنگ بنفش روشن و به صورت سنبله های مجتمع روی چرخه هایی قرار دارند که هر چرخه مرکب از 6 تا 7 گل است. عمر گل ها بسیار کوتاه بوده و مدت کمی پس از تشکیل از گیاه جدا می شوند.پرچم 4تا دارد. تخمدان پایینی است.

 میوه کپسولی، کوچک و به رنگ قرمز تیره است. بذر این گیاه فاقد قوه ی رویشی است.

ترکیبات شیمیایی نعناع:

برگ ها و سرشاخه هاي گلدار داراي 1 تا 2 درصد اسانس، تانن، فلاونوئيد، كولين و يك ماده  تلخ است. اسانس نعنا فلفلي داراي بيش از 20 نوع تركيب شيميايي است كه مهمترين آنها منتول مي باشد.
•    فرآورده های نعناع را از برگ ها و سر گلدار آن بدست می آورند که این قسمت ها حاوی روغنی است که می توان در آن عنصر اصلی این گیاه به نام منتول را بیابید؛ این عنصر باعث ایجاد خنکی در دهان می شود.
•    مقدار منتول در نعناع بسته به نوع آن از ۳۵% تا ۵۵% تغییر می کند که البته اگر نعناع دیر چیده شود مقدار منتول آن تا حدود ۳۰% پائین می آید .

خواص درمانی و کاربردهای صنعتی:

نعناع از نظر طب قدیم ایران نسبتا گرم و خشک است و از نظر خواص دارویی از پونه قوی تر است. از نعناع، اسانس، روغن و تنتور تهیه می کنند که مصارف طبی مختلفی دارد. نعناع بادشکن است و گاز معده و روده را از بین می برد. نعناع تقویت کننده معده و بدن است. نعناع ضدتشنج و ضدسرفه است. یک فنجان چای گرم نعناع سینه را آرام می کند. نعناع مسکن، آرام بخش و قاعده آور است. استفاده از نعناع درد شکم را برطرف می کند. نعناع درمان سرماخوردگی و آنفلوانزا می باشد. نعناع ناراحتی های عصبی را برطرف می کند. برای تسکین درد دندان نعناع را در دهان گذاشته و بجوید. آشامیدن چای این گیاه و یا عصاره آن خونریزی سینه را قطع می کند. کمپرس آن درد سینه و پهلو را از بین می برد. کرم های روده و معده را می کشد. برای از بین بردن سکسکه و دل بهم خوردگی و استفراغ نعناع را با آب انار ترش بخورید. ادرار را زیاد می کند. برای رفع قولنج و دردهای روده معده و هضم نشدن غذا چای نعناع بنوشید. برای از بین بردن گلو درد چای نعناع غرغره کنید. نعناع معرق است بنابراین تب را پائین می آورد. در هنگام سرماخوردگی بینی را با چای نعناع بشوئید. جوشانده برگ و گل آن جهت لطافت و شادابی پوست استفاده می گردد. مالیدن چند برگ نعناع در محل گزیدگی حشرات می تواند اثرات آن را تا حد زیادی خنثی نماید. مالیدن نعنا بر روی سینه زنان شیرده باعث رفع احتقاق شیری می گردد. هنگام خستگی یا زمانی که حس می کنید مغزتان کشش مطالب جدید را ندارد، استفاده از نعناع سودبخش است.

روغن های فرار استخراج شده از نعناع خواص میكروب كشی دارند به ویژه كامفور و منتول (یا جوهر نعناع) كه از آن دارویی مفید برای ضدعفونی كردن سرمازدگی، بریدگی ها و خراشیدگی ها می سازند. همچنین از نعناع داروهای استنشاقی مفیدی برای سرماخوردگی ها و عفونت های تنفسی ساخته می شود. ضمن آنكه از آن می توان دهانشویه و محلول غرغره مؤثری برای گلودرد تهیه كرد. روغن نعنا می تواند درد دندان را تسكین دهد و از آن در ساخت قطره های مسكن برای گوش درد نیز استفاده می شود.

موارد منع مصرف نعناع

افرادی که به خود گیاه نعنا حساسیت دارند و با خوردن آن دچار واکنش های آلرژیک می شوند،  هیچ یک از محصولاتی را که بر پایه گیاه نعنا تولید شده است، نباید مصرف کنند.
•    اسانس نعنا را نباید به مقدار زیاد به کودکان و نوزادان خوراند، زیرا روی حرکات تنفسی و قلب اثر می گذارد و ممکن است خطرناک باشد.
•    چای نعنا معمولا بی خطر است اما مادران باردار و شیرده باید چای نعنا کم بخورند.
•    افرادی که دارای سابقه سقط جنین هستند در دوران بارداری از مصرف نعنا باید اجتناب کنند.
•    معدود عوارض منفی ناشی از کپسولهای پوشش دار روده ای روغن نعناع عبارت است از : جوشهای  پوست، سوزش، سردرد، ضربان پایین قلب و لرزش عضله.
•    منتول یا روغن نعنا که روی پوست مالیده شده باشد می تواند سبب بروز التهاب یا جوشهای پوستی گردد. روغن نعناع باید رقیق شود و میزان مصرف آن باید کم باشد چون میزان مصرفی بالا سبب   آسیب دیدگی کلیه می شود.
•    منتول خالص سمی است و نباید مصرف داخلی شود.
•    روغن نعنا و منتول را نباید به صورت نوزادان و کودکان مالید.
•    دقت کنید که روغن و تنتور تهیه شده از نعناع را اشتباه نگیرید.

•    اگر اسانس نعنا به مقدار زیاد مصرف شود، فشار خون را بالا برده و موجب حالت تهوع، استفراغ و درد معده می شود و حرکات دودی معده را از بین می برد.
•    نعناع با تمام فوایدی که دارد، اگر زیاد مصرف شود سیستم گوارشی را تحریک می کند. لذا اگر شما روزی دو تا سه فنجان دم کرده نعنا می نوشید، بهتر است بعد از دو هفته نوشیدن، چند روزی مصرف آن را قطع کرده و دوباره شروع کنید.

شرایط محیط رشد:

گیاهان جنس نعناع را در اکثر نقاط می توان کشت کرد. اما مناطق خیلی سرد برای کشت این گیاه مناسب نیست. مواد و عناصر غذایی فراوان و آب کافی برای رویش این گیاهان ضروری است. چنانچه سطح خاک از برف پوشیده شده باشد، اندام های زیرزمینی در -17 درجه سانتیگراد زنده مانده و فعالیت بسیار خفیفی خواهند داشت. این اندام های قادرند تا سرمای -30 درجه سانتیگراد را هم برای مدت محدودی تحمل کنند. گیاه در دو تا سه درجه سانتیگراد شروع به رویش می نماید ولی درجه حرارت مطلوب برای رویش این گیاهان حدود 10 درجه سانتیگراد می باشد. در آغاز رشد گیاه و تشکیل ساقه ها و برگ های جوان، سرما مناسب نیست و ممکن است باعث خشک شدن آن شود (اگرچه در این مرحله سرمای -8 درجه سانتیگراد را هم می تواند برای مدت کوتاهی تحمل کند). درجه حرارت مناسب به منظور تسریع در رشد و نمو گیاه و همچنین افزایش در تولید اسانس، 18 تا 20 درجه سانتیگراد است. برخی از محققان معتقدند که هر چند در درجه حرارت های بالاتر (22 تا 25 درجه سانتیگراد) مقدار تولید اسانس در گیاه افزایش می یابد، ولی در مقدار منتول اسانس تأثیر منفی داشته و باعث کاهش آن می گردد. 

نعناع گیاهی شب کوتاه است و کشت آن در شرایط روز بلند سبب افزایش محصول شده و در سنتز اسانس آن نیز تأثیر مثبت دارد. از این رو همواره توصیه می شود که این گیاه در دامنه جنوبی تپه ها کشت شود. 

این گیاه دارای ریشه های سطحی است که قادر به جذب رطوبت از اعماق زمین نمی باشد، لذا آبیاری مناسب در طول رویش آن ضرورت دارد. این گیاه در طول رویش به حداقل 700 تا 800 میلیمتر بارندگی (آبیاری) نیاز دارد. از این رو باید آن را همواره در مناطقی که از نظر آب غنی اند کشت نمود. گیاهان از 3 تا 4 هفته پس از رویش تا قبل از گلدهی به مقادیر مناسبی آب نیاز دارند و باید تحت آبیاری منظم قرار گیرند. مقدار اسانس تولید شده در پیکر رویشی با مقدار رطوبت خاک رابطه مستقیم دارد، به همین دلیل برای تولید محصولی با کمیت و کیفیت مناسب، رطوبت خاک در طول رویش باید معادل 80 درصد باشد.

علاوه بر آب و نور کافی، مواد و عناصر غذایی مناسب در خاک برای کشت این گیاه ضروری است و باعث افزایش عملکرد می شوند. خاک مناسب برای کشت این گیاه، خاک لوم شنی حاوی مقدار زیادی مواد و ترکیبات هوموسی است. خاک های چرنوزیوم (خاک سیاه) و پیت با ساختمان مناسب و حاوی مواد و عناصر غذایی کافی، برای کشت آن مطلوب می باشند. باید از کشت آن در خاک های رسی و اشباع از آب و خاک هایی که پی اچ آن بالاتر از 8.5 است، اجتناب نمود. به طور کلی، خاک های اسیدی و زهکشی شده، خاک های مناسبی برای کشت این گیاهان می باشند.

تکثیر

تکثیر نعناع از طریق رویشی و به روش های زیر صورت می گیرد:

1- تکثیر از طریق ریشه رست ها: این روش مناسب ترین روش تکثیر بوده و در اکثر کشورها مورد استفاده قرار می گیرد. پس از بارندگی یا آبیاری سبک، پایه های مادری دو تا سه ساله را از زمین خارج می کنند. پایه های انتخابی باید عاری از هر گونه عوامل بیماری زای قارچی یا باکتریایی و علف های هرز باشند.

2- تکثیر از طریق قلمه های ساقه: در زمان مناسب از شاخه های جوان و سبز پایه ی مادری، دو تا سه قلمه که حداقل دو جفت برگ داشته باشند، جدا می کنند (بهتر است از میانگره های پایینی انتخاب شوند). سپس آنها را در خزانه هوای آزاد که بستر آنها از خاک نرمی پوشیده و در سایه قرار دارد (آفتاب شدید مانع از تشکیل ریشه در قلمه ها می شود) می کارند. با آبیاری منظم، قلمه ها پس از دو تا سه هفته دارای ریشه می شوند. سپس آنها را به زمین اصلی منتقل می کنند. تکثیر به روش قلمه های ساقه، روش چندان مناسبی نیست و تنها در سطوح کوچک کشت مورد استفاده قرار می گیرد.

3- تکثیر از طریق پاجوش: فصل بهار پس از آبیاری گیاهان، از پایه های مادری پاجوش هایی را که ارتفاع آنها بیم 8 تا 10 سانتیمتر است جدا می کنند. انتقال پاجوش ها به زمین مورد نظر، با دست (در سطوح کم کشت) یا به وسیله ماشین نشاکار (در سطوح کشت انبوه) انجام می گردد. برای هر هکتار زمین به 112 تا 134 هزار پاجوش نیاز است.